تیتربرتر: ارگ بم را میتوان کتاب تاریخ امپراتوری ایران در استان کرمان دانست. این بنای خشتی باستانی خاطرات بسیاری را در قلب سنگی خود نگه میدارد. ارگ بم بزرگترین سازهٔ خشتی در جهان بود که در نزدیکی شهر بم در استان کرمان در جنوب شرقی ایران قرار دارد. در تاریخ ۵ دی ۱۳۸۲، در اثر زلزلهٔ شدیدی که شهر بم و حومهٔ آن را تحت تاثیر قرار داد، ارگ بم تقریباً به طور کامل از بین رفت.
ارگ بم کجاست
کل بنا یک دژ بزرگ است که در قلب آن، ارگ واقع شده، اما به دلیل ظاهر پرابهت ارگ، که پر ارتفاعترین قسمت مجموعه نیز به شمار میآمد، کل بنای دژ به عنوان ارگ بم نامیده میشود.در شمال شرقی شهر بم، بر بالا و دامنه صخره ای عظیم، قلعه ای مستحکم را پی افکنده اند که اهالی محل آن را "ارگ" مینامند که در واقع این بنای سترگ، شهر قدیـم بم است. ارگ بــم و شهـــر آن از جمله قلعههای نظامی بسیار مهم و تاریخی به شمار میرود.
تاریخچه ارگ بم
درباره قدمت ارگ بم، اطلاعات دقیقی در دست نیست. در حقیقت، برخی مورخان آن را به دوران هخامنشی و برخی دیگر به اشکانیان نسبت میدهند. این در حالی است که برخی از ساختمانها به دوران صفوی، سلجوقی و حتی قاجار تعلق دارند. به همین خاطر، چنین فرض میشود که قدمت این ارگ به حدود ۲هزار سال قبل بازمیگردد. در طول تاریخ، طی ادوار مختلف، بخشهای متفاوتی به این ارگ عظیم اضافه شده است. وجود لایههای ساختمانی متعدد بر روی دیوارها نیز مهر تأییدی بر این فرضیهاند. طی کاوشها و تحقیقات انجامشده، تعدادی خشت در خانه حاکم و خانه رئیس سربازخانه ارگ بم یافت شد. این خشتها قدمتی در حدود ۲هزار سال دارند. این یافته نیز قدرت فرضیه بیانشده را تقویت میکند.
پس میتوان گفت که پلان اصلی این بنای خشتی بزرگ در دوران اشکانی پایهگذاری شده است. پس از آن پادشاهان ،در هر دوره، بخشهای مختلفی را به این ارگ اضافه کردهاند؛ برای مثال، ایوان مساجد از نظر مقیاس و ابعاد، به ابنیه قرن چهارم تا هفتم، یعنی مصادف با دوران حکومت سامانیان تا سلجوقیان تعلق دارد. همچنین طاق ورودی ارگ از نظر سبک ساخت متعلق به دوران ساسانی است. از طرف دیگر، با درنظرگرفتن پایتخت پارتیان، یعنی «پارتانیسا» در عشقآباد، میتوان تخمین دقیقتری انجام داد. با دقت به این مسئله، میتوان قدمت این ارگ را به اواخر دوره پارتیان و اوایل دوره ساسانیان نسبت داد.
وقایع تاریخیای که ارگ به خود دیده
بر اساس روایت تاریخی، یعقوب لیث صفاری، بنیانگذار سلسله صفاریان، پس از پیروزی بر آخرین حاکم سلسله طاهریان، او را به ارگ بم تبعید کرد. حتی بر اساس روایات تاریخی، ارگ بم از اوایل دوران اسلام تا دوران قاجار، پناهگاهی برای شورشیان بود. حاکم فارس هم بعد شکست خود از سردار خلیفه در سال ۲۹۷ به این قلعه پناه آورد.
بیشتر بخوانید:
در سال ۶۹۶ هجری قمری، نصرت ملک در قلعه بم تحصن کرد. نهایتاً امیر مبارزالدین، از خلفای آل مظفر، بعد ۴ سال تلاش موفق شد وارد ارگ بم شود. او بعد ورود به ارگ بم، بخشهای بسیاری از آن را تخریب و ویران کرد. نهایتاً شجاعالدین خراسانی، اقدام به بازسازی این ارگ تاریخی نمود. در سال ۱۱۰۵ هجری قمری، افغانها به ایران حمله کردند. اشرف افغان پس از حمله به سلطنت رسید. او بر شهرهایی همانند رفسنجان، نرمانشیر و بم تسلط داشت. به همین خاطر او نیز ارگ بم را بهعنوان مقر خود انتخاب کرد.
وایت تاریخی مهم بعدی به دوران زندیه بازمیگردد. آقامحمدخان قاجار در سال ۱۲۰۹ به شیراز حمله کرد. لطفعلیخان زند در این حمله سربلند نبود. به همین خاطر، پس از شکست، به ارگ بم گریخت. آقامحمدخان قاجار نیز به ارگ حمله کرد و دستور کشتن و سربریدن ۶۰۰ اسیر ارگ را صادر نمود. آقامحمدخان قاجار از سرهای بریده یک مناره بزرگ در شهر ایجاد کرد. در طول تاریخ، اتفاقات تاریخی بسیار مهمی در ارگ بم رخ داد. در حقیقت، یورش وحشیانه آقامحمدخان قاجار را میتوان تیر آخر به سینه این ارگ دانست.
معماری ارگ بم
مجموعه ارگ بم، شامل شهر قدیم و قلعه، قریب به 20 هکتار (طول ضلع غربی ارگ 520 و عرض آن 430 متر میباشد) وسعت دارد.
سه سمت قلعه را باغ و خانههای مسکونی و زمینهای کشاورزی محصور نموده و ضلع شمالی در امتداد رودخانه پشت رود قرار گرفته است. این شهر قدیمی از چهار قسمت تشکیل شده و به طـــور کلی شامل خندق گرداگرد حصـار، برجهای دیده بانی، مدخل قدیمی، کوچهها و خانهها میباشد.
از سمت شمال شرقی یک حصار و از طرف جنوب چهارحصار قلعه را در بر میگیرد. دور تا دور قلعه خندقی ژرف وجود دارد که آن را از یورشها مصون میداشته است. در مجموع 38 برج دیده بانی در فواصل معین روی باروها قرار گرفته و آخرین بارو را خندقی عمیق از اطراف جدا مینموده است. بدون شک ایجاد قلعه ارگ بم بر بلندای تپه ای سنگی باید به دلیل موقعیت سوق الجیشی آن باشد. در میان این شهر، عمارت یا قلعه حاکم نشین بر روی صخره ای طبیعی بنا شده است. عمارت دارای پنج طبقه است که از خشت خام ساخته شده است.
واحدهای شناخته شده گوناگون این بنا به ترتیب عبارتند از: ورودی و محله عام نشین، دروازه دوم و اصطبل، دوازه سوم، سربازخانه و تشکیلات مربوط به آن، ساختمان مرکزی یا حاکم نشین.
واحدهای شناخته شده در عامه نشین عبارتند از: راهرو اصلی (بازار)، مسجد جامع، نمازخانه، حسینیه، کاروانسرا، آب انبار، میدان مدرسه، سابات جهودها، حمام و زورخانه و تعدادی خانههای قدیمی.
بعد از ورودی، یک راه اصلی تا دروازه دوم کشیده شده، قسمتی از این شاهراه، بازار شهر است که متاسفانه سقفهای بازار منهدم شده و در حال حاضر ستونها و قوسها باقی مانده است.
آثار مغازههای نانوایی، روغنگیری و قفسههای خشتی در بازار، نشانی از رونق گذشته آن میباشد. به موازات شاهراه، دو راه دیگر به دروازه دوم میرسد.
در دوره اسلامی، در ارگ دو مسجد با نامهای مسجد جامع و مسجد حضرت محمد و حسینیه شامل یک صحن، یک ایوان دو طبقه قرینه هم و چند اتاق ساخته شده است. سه منبر خشتی در حسینیه وجود دارد.
زورخانه ارگ به شیوه سایر ورزشگاههای سنتی از چهار ایوان، یک گنبد و گود تشکیل شده است. در ارگ یک کوچه سرپوشیده وجود دارد که به سابات جهودها شهرت دارد.
حاکم نشین ارگ
از دروازه دوم تشکیلات مربوط به حاکم نشین واقع شده که این قسمت از ارگ در شیب و بالای کوه قرار گرفته است که اصطبل، اولین واحد این بخش بوده و در محوطه آن آب انبار و در گوشه جنوب شرقی چاه آب تعبیه شده است.
با توجه به نوشتهها و کتب تاریخی زمان قاجاریه از جمله تاریخ وزیری، دستگیری لطفعلی خان زند و درگیری او با سربازان محمدعلی خان زابلی، در اصطبل اتفاق افتاده است. پس از اصطبل، دروازه سوم، سرباز خانه و خانه رئیس قشون مستقر در ارگ میباشد. در برج جنوب غربی سنگ آسیای بادی دیده میشود.
آسیای ارگ تنها آسیای بادی است که در منطقه بم دیده میشود. این آسیا در دوره قاجاریه ساخته شده است. چاهی عمیق در سربازخانه دیده میشود که اکنون فاقد آب است. از سربازخانه یک راه به طرف منطقه مرکزی قلعه کشیده شده که این راه به حیاط حاکم نشین میپیوندد.
هسته مرکزی یا حاکم نشین ارگ از دو ساختمان به نام چهار فصل و خانه حاکم تشکیل شده است. برج دیده بانی مرکزی، حمام، حوض و چاه آب در این قسمت وجود دارد. آثار مسیر آبی از طرف غرب به سمت شمال و شرق و داخل حصار جنوبی وجود دارد که احتمالا بخشی از قنات به طور مداوم از ارگ میگذشته است.
عمارت چهارفصل، سه طبقه و قصر حکومت بوده و کلیه اوامر و احکام مربوط به شهر و توابع آن در این محل از طرف حاکم صادر میشده است. در کنار عمارت چهارفصل، یک حمام اختصاصی و یک چاه آب دیده میشود. آب آشامیدنی ساکنان ارگ از چاه هایی در حیاط خانهها تامین میشده است.
از ویژگیهای ارگ بم چهار حصاری است که از سمت جنوب، حاکم نشین را بر میگیرد و اولین حصار مطمئنترین نقطه اتکایی است که مردم را از هجوم مصون میداشته است. زیرا ارتفاع حصار تا 18 متر میرسد و در فاصله 30 تا 40 متر برجهایی در نظر گرفته شده و پهنای حصار در مردگرد متجاوز از 6 متر است. برجهای دیده بانی در حصار علاوه بر تقویت و استحکام حصار و تسهیل امر دیده بانی، محل استــراحت مامورین و نگهبانان بوده و کنگرهها و ترکشها و برجها در دیده بانی و حراست قلعه نقش ارزنده ای داشته اند. حصار برونی ارگ را خندقی احاطه کرده است.
نکات جالب معماری ارگ بم
- ارگ بم در مرکز شهر بم واقع شده و از لحاظ نظامی و امنیتی در مرتفعترین قسمت قرار گرفتهاست.
- قسمت حکومتی در داخلیترین دیوار واقع شده و دارای دژ نظامی، عمارت 4 فصل، سرباز خانه، چاه آب با حدود 40 متر عمق و اصطبل با ظرفیت 200 اسب است.
- قسمت رعیت نشین که در اطراف بخش حکومتی واقع شده است و شامل ورودی اصلی شهر، مسیر اصلی ارتباط دهنده ورودی شهر به دژ و بازار و در ادامۀ آن حدود 400 خانه و ساختمان عمومی مانند مدرسه و مکانهای ورزشی وجود دارد.
- 3 نوع خانه در این مجموعه دیده میشود که به بررسی آنها میپردازیم.
- خانههایی با 2 یا 3 اتاق برای خانوادههای فقیر و ضعیفتر اختصاص داده میشد.
- خانههایی با 3-4 اتاق برای خانوادههای سطح متوسط جامعه، حتی برخی از این خانهها ایوان هم داشتند.
- خانههای بهتر و اشرافیتر با اتاقهای بیشتر با یک حیاط بزرگ و یک طویله در نزدیکی برای حیوانات. این خانههای به دلیل فصلهای مختلف سال در مکانهای متفاوتی ساخته شدهبودند. مانند خانه یهودیان و سیستانیها.
