همشهری، ایران پس از ثبت جهانی قلعه الموت و استحکامات وابسته، شمار آثار خود در فهرست میراث جهانی یونسکو را به ۳۰ اثر رسانده و اکنون سه پرونده جدید شامل مجموعه تاریخی توس، بندر تاریخی سیراف و مجموعه مساجد تاریخی ایران را برای ثبت جهانی در دستور کار قرار داده است؛ پرونده سیراف وارد مرحله ارزیابی ایکوموس شده، پرونده توس در حال آمادهسازی برای ارسال به یونسکو قرار دارد و پرونده مساجد تاریخی نیز در مرحله تکمیل مستندات و انتخاب اجزای نهایی مجموعه است.
مدیرکل ثبت آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی میگوید: «بر اساس مقررات یونسکو، هر سال از میان این آثار فقط امکان ارسال تعداد محدودی پرونده برای ثبت جهانی وجود دارد. در سالهای ابتدایی اجرای کنوانسیون میراث جهانی، محدودیتی در تعداد پروندههای ارسالی وجود نداشت و کشورها میتوانستند بر اساس فهرست موقت خود، هر سال چند پرونده را معرفی کنند، اما بعدها این سهمیه ابتدا به سه پرونده، سپس به دو پرونده و در حال حاضر به یک پرونده در سال کاهش یافت. همچنین زمزمههایی وجود دارد مبنی بر اینکه در آینده روند بررسی پروندهها دو مرحلهای شود و کشورها فقط هر دو سال یکبار امکان ارسال پرونده داشته باشند.»
علیرضا ایزدی میگوید: «در میان آثار موجود در فهرست موقت، هر سال آثاری که از آمادگی بیشتری برخوردار باشند، در اولویت قرار میگیرند. این آمادگی بر اساس پایشهای میدانی، هماهنگیهای استانی، همراهی مجموعه مدیریت ارشد استان و همکاری مسئولان محلی، منطقهای و ملی ارزیابی میشود. به عنوان نمونه، درباره سیراف نیز تاکید شده است که در صورت همراهی استاندار بوشهر و سایر مسئولان استانی، منطقهای و ملی، این پرونده در اولویت قرار گیرد. بر همین اساس، در حال حاضر سیراف در اولویت قرار دارد و برنامهریزی شده است که پرونده توس نیز در شهریورماه به یونسکو ارسال شود.»
سیراف در محک ایکوموس
علیرضا ایزدی، مدیرکل ثبت آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، با بیان اینکه پرونده سیراف وارد مرحله ارزیابی ایکوموس شده است، به همشهری میگوید: «سال گذشته پرونده ثبت جهانی بندر تاریخی سیراف به یونسکو ارسال شد و بر اساس برنامهریزی انجامشده، مهر امسال ارزیابان ایکوموس برای بازدید و ارزیابی میدانی این پرونده به ایران سفر خواهند کرد. پس از ارزیابی، همانند سایر پروندههای ثبت جهانی، روند بررسی، پرسش و پاسخ میان ایران، ایکوموس و در نهایت یونسکو ادامه خواهد یافت و این فرآیند تا زمان برگزاری نشست سال آینده یونسکو در ترکیه که پرونده سیراف در آن مطرح خواهد شد، ادامه دارد. امیدواریم با موفقیت این مراحل، بندر تاریخی سیراف به فهرست میراث جهانی یونسکو اضافه شود.»
بندر تاریخی سیراف در ساحل شمالی خلیج فارس، در شهرستان کنگان استان بوشهر، یکی از مهمترین مراکز بازرگانی دریایی ایران در دوره ساسانی و سدههای نخستین اسلامی به شمار میرود. این بندر در نوار باریکی میان کوه و دریا شکل گرفته و موقعیت جغرافیایی آن باعث شده بود به یکی از گرههای اصلی شبکه تجارت دریایی میان ایران، شبهقاره هند، چین، شرق آفریقا و بنادر عربی تبدیل شود. بیشتر پژوهشگران، رونق اصلی سیراف را از اواخر دوره ساسانی تا قرون سوم تا پنجم هجری قمری میدانند؛ دورهای که این بندر در متون جغرافیایی اسلامی به عنوان شهری ثروتمند و پرجمعیت توصیف شده است.
کاوشهای باستانشناسی که از دهه ۱۹۶۰ میلادی در سیراف انجام شد، اهمیت بینالمللی این بندر را آشکار کرد. کشف سفالهای چینی، ظروف شیشهای، سکهها، بقایای معماری گچی، انبارها، اسکلهها و بناهای مسکونی نشان میدهد که سیراف تنها یک بندر محلی نبوده، بلکه یکی از مهمترین مراکز مبادلات کالا و فرهنگ در خلیج فارس بوده است. یافتههای باستانشناسی همچنین از وجود ارتباطات گسترده با مراکز تجاری اقیانوس هند و شرق آسیا حکایت دارد؛ موضوعی که جایگاه سیراف را در تاریخ تجارت دریایی منطقه برجسته میکند.
نصرالله ابراهیمی، مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان بوشهر از بهرهبرداری چهار موزه جدید تا پایان سال خبر میدهد و میگوید: «همزمان با آمادهسازی بندر تاریخی سیراف برای ارزیابی یونسکو، موزه این منطقه به عنوان یکی از ۴ موزه گفته شده، ساماندهی، چیدمان اشیا و ویترینها انجام و برای بهرهبرداری آماده میشود.»
توس، در آستانه نامزدی
مجموعه تاریخی توس در نزدیکی مشهد، یکی از مهمترین محوطههای فرهنگی و تاریخی ایران است که لایههایی از دورههای پیش از اسلام تا دوران اسلامی را در خود جای داده. این مجموعه شامل بقایای شهر تاریخی توس، ارگ و باروی کهن، بناهای تاریخی و بهویژه آرامگاه فردوسی است؛ شاعری که شاهنامه او از برجستهترین آثار ادبی جهان و یکی از مهمترین پایههای هویت فرهنگی و زبان فارسی به شمار میرود. اهمیت توس فقط به ارزشهای معماری یا باستانشناسی محدود نیست، بلکه پیوند آن با میراث ادبی، تاریخی و تمدنی ایران، این مجموعه را به یکی از شاخصترین نامزدهای ثبت جهانی در فهرست یونسکو تبدیل کرده است.
به گفته مدیرکل ثبت آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی، در حال حاضر اقدامات لازم برای تکمیل و ارسال پرونده توس در شهریورماه امسال در دست انجام است تا این اثر نیز به عنوان نامزد ثبت جهانی معرفی شود.
علیرضا ایزدی درباره معیارهای ثبت جهانی آثار عنوان میکند: «پروندههای ثبت جهانی بر اساس ویژگیهایی همچون قدمت، منحصر به فرد بودن، شاهکار بودن و سایر معیارهای ارزش جهانی برجسته مورد ارزیابی قرار میگیرند. تمامی آثاری که تاکنون از ایران، از جمله الموت و دیگر آثار ثبتشده، که اکنون شمار آنها به ۳۰ اثر رسیده است.»
او ادامه میدهد: «آنچه در ادبیات یونسکو با عنوان ارزش جهانی برجسته (Outstanding Universal Value - OUV) یاد میشود، محور اصلی ارزیابی پروندههاست. در فرآیند بررسی، یونسکو و ایکوموس از ایران درباره ابعاد مختلف هر اثر، از جمله اهمیت معماری، تاثیرگذاری تاریخی، نقش آن در تحولات منطقهای، ارزشهای فرهنگی و سایر ویژگیهای شاخص، توضیحات و مستندات تکمیلی درخواست میکنند و این موارد در قالب فرآیند پرسش و پاسخ تکمیل میشود.»
ایران در سال ۲۰۰۷ میلادی فهرست موقت خود را به یونسکو ارائه کرد که شامل بیش از ۵۰ اثر، در مجموع ۵۸ اثر، است.
پرونده مساجد تاریخی در مرحله تکمیل
پرونده مجموعه مساجد تاریخی ایران با هدف ثبت گروهی از شاخصترین مساجد کشور در فهرست میراث جهانی یونسکو در حال تدوین است. این مساجد که از دورههای مختلف تاریخی، از سدههای نخستین اسلامی تا دورههای سلجوقی، ایلخانی، تیموری و صفوی بر جای ماندهاند، نمایانگر روند تحول معماری ایرانی ـ اسلامی، فنون سازهای، تزیینات کاشیکاری، آجرکاری، گچبری و سازمان فضایی مساجد در ایران هستند. ارزش این پرونده در آن است که به جای معرفی یک بنای منفرد، تلاش میکند مجموعهای از نمونههای برجسته را به عنوان یک میراث زنجیرهای معرفی کند؛ مجموعهای که تنوع منطقهای و استمرار سنت معماری مذهبی ایران را در گسترهای چندصدساله بازتاب میدهد.
به گفته مدیرکل ثبت آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی، پرونده مساجد تاریخی ایران یکی دیگر از پروندههای در دست تهیه وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی است.
علیرضا ایزدی با بیان اینکه این پرونده مساجد نیز همانند سایر پروندههای ما در فهرست موقت قرار دارد، میگوید: «با توجه به اینکه مساجد مختلفی را در سطح کشور و در گستره استانی در نظر داریم، همچنان در مرحله بررسی و تصمیمگیری هستیم و مساجد موجود در این حوزه در حال بررسی است.»
او ادامه میدهد: «در همین راستا، یکی دو روز گذشته گروهی از همکاران ما در شهر ساری حضور یافته و مسجد ساری را بازدید و شرایط آن را ارزیابی کردند. همچنین خود ما نیز این هفته عازم بازدید هستیم تا مساجد مختلف را بررسی کرده و ببینیم کدامیک ارزش برجسته جهانی لازم را دارا هستند.»
ایزدی با اشاره به وضعیت فعلی پرونده عنوان میکند: «در حال حاضر ۳۰ مسجد در پرونده مورد بررسی قرار گرفته و کار بر روی آنها در حال انجام است. با این حال، احتمال بررسی مساجد بیشتر قطعا وجود دارد، اما تعداد نهایی هنوز مشخص نیست و در این خصوص در حال رایزنی هستیم.»
او اضافه میکند: «در حال حاضر در مرحله بررسی و جمعآوری اطلاعات و دادههای میدانی و کتابخانهای هستیم تا بتوانیم پرونده را جمعبندی کنیم.»
