هنوز جای زخم ها بر پیکره برخی خانه ها باقی است. هنوز هم نزدیک به سوم خرداد که می شود عکاسان سراغشان را می گیرند و رسانه ها اینطور تیتر می زنند که«خرمشهر آزاد شد اما آباد نه». مدت هاست که نگاه به رد هنوز باقی مانده از جنگ در گوشه گوشه شهر، نماد محرومیت و ساخته نشدن ها است. 

اما خیلی ها نگاهی متفاوت به این بازماندگان درد کشیده دارند. آنانی که با چشمانی کنجکاو برای دیدن مناطق جنگی به این دیار می آیند. همان هایی که تماشای موزه های جنگ و یادمان های دفاع مقدس برایشان جذاب و یا یادآور گذشته ای نه چندان دور است. این های که از دیدن خانه های نیمه ویران، دیوارهای زخمی، خرابه هایی که روزی عمارتی مجلل بود به وجد می آیند و صدای خمپاره و اصابت ترکش ها را از همین دیوارهای به ظاهر خاموش می شنوند. 

همین هاست که  باعث شده چند سالی حرف حفظ و مرمت این یادگاران را به اسم گردشگری دفاع مقدس، گردشگری سیاه و یا هرچه که پیام آور نگاهی به جز محرومیت است را بر سر زبان متولیان میراث فرهنگی منطقه بیاندازد.

یاد باد آن روزگاران 

محمود که از ملایر آمده می گوید آخرین باری که اینجا آمده بود چیز زیادی از خرمشهر نمانده بود، از مسجد جامع آن سوی شهر را می شد دید. با جزئیات از آن روزهایی می گوید که برای آزاد سازی خرمشهر آمده بودند. قصد رفتن به موزه جنگ خرمشهر را دارد اما قبل ترش چرخی در شهر زده بود.

تعریف می کند: نمی دانم کجا بودم. بچه های جبهه به آن کوتشیخ می گفتند الان از آنجا می آییم هنوز چند خانه با رد ترکش باقی مانده، باور نمی کنید من را برد به آن روزها...» آنقدر غرق در رویاهایش می شود که یادش می رود قرار بود خیلی سریع آدرس بپرسد و برود.

جذابیت جبهه و جنگ

 خرمشهر به جز محمود میزبان مهمان های زیادی است. ثبت حضور بیش از 2 میلیون گردشگری در قالب کاروان های راهیان نور نشان می دهد سالیانه به همین تعداد می آیند که به آن روزها سفر کنند.

ولوله در کاروان دانشجویی افتاده. از یادمان کربلای 4 آمده اند. با انرژی از پل و نیزار و آب و قواص ها دست بسته برای هم قصه می گویند. خیلی ها راوی روایت راویان آن منطقه هستند. گرم صحبت اند که اتوبوسشان در راه برگشت از جاده ای می رود که چند خانه خمپاره خورده هم هست. زمزمه ها بلند تر می شود، دختری از آن میان با صدای بلند می گوید فکر می کنید چه بلایی سر خانه آمده؟ یکی دیگر با صدایی کمتر می پرسد یعنی خانواده هم در آن بوده؟ دیگری جواب می دهد: نه شهر را تخلیه کرده بودند... و باز روایت راویان جوان ادامه پیدا می کند.

گردشگری سیاه چیست؟

گردشگری سیاه یا گردشگری تاریک، شاخهای از صنعت گردشگری است که به بازدید از مکانهای ناخوشایند و دردناک مربوط می شود. به نوعی می توان گفت پاسخ به نیاز گردشگران امروزی و یکی از بهترین راهها برای کسب تجربه های جدید و منحصربه فرد است که شامل مکانهایی تاریخی می شود که در گذشته با فجایع طبیعی، جنگ و تراژدیهای انسانی در ارتباط بوده اند. گردشگری فقر، گردشگری مصیبت، گردشگری خودکشی و گردشگری پایان جهان، چهار شاخه گردشگری سیاه است که در نقاط مختلف دنیا بازدیدکنندگان بسیاری دارد.  در ایران اما تعمیم این نوع  دیدگاه به مناطق بازمانده از دفاع مقدس پذیرفتنی نیست و نگاه خاص و معنوی به این برهه از تاریخ  وجود دارد و به گونه ای دیگر از این مناطق تعبیر می شود. همانطورکه محمد سیدی مسئول پیشین گردشگری سازمان منطقه آزاد اروند در گفت و گوی رسانه ای گفته بود جنگ در نگاه اول ممکن است سیاهی را متبلور می کند، اما در کنارش می توان نور، سپیدی  و نمادهای غرور آفرین را نیز خلق کرد که این به تنهایی می تواند نقطه قوتی برای جذب گردشگر باشد. او پیش تر گفته بود با وجود تبیین اهمیت موضوع برای مدیران اما برنامه مدونی برای توسعه این نوع گردشگری در منطقه وجود نداشته است.

20 جاذبه گردشگری دفاع مقدس جدید در خرمشهر

او توسعه یادمان های دفاع مقدس را ابتدای راهی می داند که می گوید آغاز شده است. شلمچه، یادمان کربلای چهار یا همان علقمه، نهر خین، موزه دفاع مقدس، گلزار شهدا برخی از این مقاصد دفاع مقدس خرمشهر هستند که چندی پیش مدیر مرکز فرهنگی دفاع مقدس خرمشهر خبر از افزایش 20 محل دیگر به این مناطق داد. منظورش از این مناطق همان خانه های نیمه ویرانی هستند که محمود را به دوران جبهه و جنگ برگرداند و سوال های بسیاری برای دانشجویان ایجاد کرد.

عبدالامیرعریضاوی می گوید: مناطق دیگری با ظرفیت تبدیل شدن به جاذبه گردشگری دفاع مقدس در خرمشهر وجود دارند که یا بناهایی با ملک دولتی هستند که باید نسبت به واگذاری آنها اقدام شود و یا تعدادی مالک خصوصی دارند که باید اهدا و یا خریداری شوند تا بتوان این بناها را به عنوان یادمان های دوران دفاع مقدس حفظ کرد. البته چند بنای دیگر نیز بناهای متصرفی هستند که باید سازوکارلازم برای نگهداری و حفظ آنها اتخاذ شود.

او به کتابی برای معرفی آثار بر جا مانده از هشت سال جنگ تحمیلی که ارزش نگهداری دارند اشاره می کند، کتابی که با همکاری میراث فرهنگی و گردشگری و مرکز فرهنگی دفاع مقدس خرمشهر منتشر شده است و می گوید توضیحات بیشتری درباره این بناها در این کتاب وجود دارد. 

روزگاری نو برای بناهایی قدیمی

 «باززنده سازی بقایای باقی مانده از جنگ در خرمشهر با رویکرد توسعه گردشگری» عنوان کتابی است که توسط سجاد پاکگوهر و نجلا درخشانی گردآوری و تالیف شده است. در این کتاب 20 تک بنا معرفی شده است که مسجد، واحدهای تجاری اداری و مسکونی بوده اند و یکی دو بنا حتی قدمتی 100 ساله داشته اند. بناهایی که امروز به ظاهر مخروبه ای بیش نیستند اما طبق کاربری پیش بینی شده برای آنها می توانند با همین ظاهر زخم خورده پس از مرمت به هتل و رستوران، مکان های اقامتی و بوم گردی، موزه های مختلف، بازارچه ها و محل های فرهنگی تجاری تبدیل شوند.

رئیس میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خرمشهر که یکی از مولفان این کتاب نیز هست می گوید: بعد از جنگ جهانی اول و دوم بسیاری از کشورهای بناهای بازمانده از جنگ خود را حفظ کرده اند و این بناها امروزه به محل های گردشگرپذیر تبدیل شده اند، در کشور ما هم یادمان های دفاع مقدس که روزگاری میزبان تنها افرادی بوده که به نوعی در گیر جنگ بوده اند امروز برای خیلی ها از جمله جوانان محل های جذابی محسوب می شوند.

بازدید 7 میلیون بازدید کننده در قالب کاروان راهیان نور از مناطق دفاع مقدسی و سهم بیش از 4 میلیونی خوزستان از این تعداد، گواه او برای تایید ادعایش است. 

سجاد پاگوهر معتقد است برنامهریزی و اقدام فوری برای حفظ بناها و آثار باقیمانده از جنگ که لازمه آن انجام مطالعات جامع در خصوص شناسایی آثار و بناهای باقیمانده از جنگ است موضوع مهمی است که باید در برنامه متولیان این حوزه قرار گیرد. 

او می گوید: نگاه متصدیان این حوزه بیشتر معطوف به حفظ یادمانها و محورهای عملیاتی است اما برای حفظ تک بناهای ارزشمندی که در شهرها وجود دارند و بعضی از آن ها هم نقش خاصی در دوران دفاع مقدس داشته اند، اقدام اندکی صورت گرفته است که با انجام این اقدمات می توان علاوه بر حفظ بخشی از تاریخ جنگ، در رونق و توسعه گردشگری استان خوزستان هم نقش بسزایی را رقم زد.

از پاکگوهر سراغ 20 بنای شناسایی شده هم که گرفته می شود، می گوید: خیلی از این تک بناها مالک شخصی دارند و برای این منظور مکاتبات متعددی هم انجام شده است که هنوز نتیجه ای نهایی به دست نیامده است .

او اما این نکته را هم یادآوری می کند که در این میان آنچه اهمیت بیشتری دارد پذیرش این نوع نگاه از سوی مسئولان و مالکان بناها است که حفظ تک بناها به معنای ادامه جنگ زیر پوست شهر نیست، بلکه گامیست برای توسعه گردشگری و رونق شهر.

بسیاری از بناهای معرفی شده روزی خانه ای مسکونی بوده اند یا بنایی اداری، در زمان جنگ به مقر استقرار نیروهای خودی تبدیل شدند و حتی بعثی ها یکی از این بناها که در انحنای کارون قرار گرفته نیز روزی مقر مهمات دشمن بود که بعد از بیرون راندن به دست نیروهای خودی افتاد. این بناها هنوز در سطح شهر وجود دارند و درون دیوارهایشان هنوز قصه های نگفته بسیاری باقی مانده که بنا به اعتقاد بسیاری باید شنیده شوند.

 گزارشگر: سیده فاطمه هلالات