رئیس جمهور آمریکا بعد از تماشای گزارش شبکه تلویزیونی مورد علاقهاش به این نتیجه رسید که امضای توافق هستهای با عربستان اشتباه بوده و با انتشار پیامی در شبکههای اجتماعی عملا توافق را به هم زد.
توافقی که حاصل بیش از دو دهه رایزنی دیپلماتیک میان واشنگتن و ریاض بود، تنها ۲۴ ساعت پس از امضای رسمی در مقر وزارت انرژی آمریکا به شکستی جنجالی انجامید. گزارش اختصاصی سیانان (CNN) نشان میدهد چگونه آشفتگی عمیق در ساختار تصمیمگیری دولت ترامپ، موضعگیری رسانههای محافظهکار و خطدهی لابیهای مرتبط با اسرائیل، یک دستاورد بزرگ دیپلماتیک را تنها در چند ساعت به بنبست کشاند.
هنوز دقیقا کسی نمیداند که واقعا چه بر سر توافق هستهای آمریکا و عربستان سعودی آمدهاست. سعودیها معتقدند که توافق امضا شده و وارد مرحله اجرایی میشود، اما رئیس جمهور آمریکا شرطی گذاشتهاست که اگر عملی نشود، اساسا فرآیند ارسال توافقنامه به کنگره برای تصویب و اجرایی شدن اتفاق نخواهد افتاد.
امضای توافق و شکستی که ۲۴ ساعت هم طول نکشید
تنها چند دقیقه پس از پایان این تحلیلها در فاکس نیوز، پست جنجالی ترامپ منتشر شدبعدازظهر روز چهارشنبه، کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، در مراسمی رسمی در واشنگتن و در ارتباط تصویری با همتای سعودی خود در ریاض، توافقنامه تاریخی همکاریهای هستهای غیرنظامی میان دو کشور را به امضا رساند. بر اساس این توافق، ریاض به بخش اعظم خواسته های خود رسیده بود؛ امکان غنیسازی اورانیوم در خاک عربستان پس از احراز برخی شروط فراهم میشد و طرف سعودی از امضای «پروتکل الحاقی» آژانس بینالمللی انرژی اتمی—که اجازه بازرسیهای سرزده از سایتهای مشکوک را میدهد—معاف شده بود.
اما این پیروزی دیپلماتیک دوامی نداشت. صبح روز پنجشنبه، دونالد ترامپ با انتشار پستی ناگهانی در شبکه اجتماعی خود، همه چیز را ویران کرد. او توافق را منوط به پیوستن فوری عربستان به «پیمان ابراهیم» و عادیسازی روابط با اسرائیل کرد و حتی وجود بند مربوط به غنیسازی اورانیوم را تکذیب نمود؛ موضعی که عملاً توافق را وارد فاز فروپاشی کرد.
دلایل تغییر رای ناگهانی ترامپ؛ فشار رسانهای و عصبانیت شخصی
خبرنگار نیویورک تایمز نوشت هیچ نشانی وجود ندارد که نشان دهد سعودیها هنگام امضای سند از وجود چنین شرطی مطلع بودهاندمنابع آگاه به سیانان خبر دادند که تغییر موضع ۱۸۰ درجهای ترامپ ناشی از دو عامل اصلی بود. نخست، پوشش شدیداً انتقادی شبکه محبوب ترامپ، فاکس نیوز (Fox News)، و سرمقاله والاستریت ژورنال در صبح روز پنجشنبه که با ابراز شگفتی مطرح کردند چرا ترامپ امتیازی به عربستان داده که حتی جو بایدن هم حاضر نبود بدون «عادیسازی روابط با اسرائیل» به ریاض اعطا کند. تنها چند دقیقه پس از پایان این تحلیلها در فاکس نیوز، پست جنجالی ترامپ منتشر شد. عامل دوم، عصبانیت شخص ترامپ از وزیر انرژی بود که چرا بدون اطلاع و هماهنگی نهایی با او اقدام به برگزاری مراسم امضا و مصاحبه با رسانهها کرده است.
آشفتگی در کاخ سفید و واکنشهای اولیه خبرنگاران و منابع سعودی
منبع آگاه سعودی این توافق امضا شده و دیگر چیزی برای مذاکره مجدد وجود ندارد. توییتها نمیتوانند توافقنامههای امضاشده را باطل کننداین عقبنشینی ناگهانی، ناهماهنگی عمیقی را در بدنه دولت آمریکا برملا کرد. منابع آگاه تایید کردند که شرط جدید ترامپ حتی تیم مذاکرهکننده هستهای دولت را که ماهها روی متن توافق کار کرده بودند، کاملاً غافلگیر و شوکه کرد. مقامات کاخ سفید، کریس رایت، وزیر انرژی، را متهم کردند که پایش را از گلیمش درازتر کرده و رونمایی توافق را عجولانه انجام داده است. آنها تاکید کردند توافق هنوز نهایی نبوده چون نامههای مربوط به کنگره ارسال نشده است. در مقابل، سخنگوی وزارت انرژی تمامی گزارشها مبنی بر عدم هماهنگی را «اخبار جعلی» خواند و ادعا کرد کلیه مراحل با کاخ سفید هماهنگ شده بود.
در این میان، سکوت و شوک طرف سعودی نیز جلب توجه میکرد. ویویان نریم، خبرنگار نیویورک تایمز در شبهجزیره عربستان، در حساب ایکس خود نوشت که ساعتها پس از ادعای ترامپ مبنی بر مشروط بودن توافق به عادیسازی روابط با اسرائیل، هنوز هیچ موضعگیری رسمی از سوی دولت عربستان منتشر نشده و هیچ نشانی وجود ندارد که نشان دهد سعودیها هنگام امضای سند از وجود چنین شرطی مطلع بودهاند.
اما واکنشهای غیررسمی نشاندهنده موضع قاطع ریاض بود. لورا روزن، روزنامهنگار حوزه دیپلماسی، به نقل از یک منبع آگاه سعودی گزارش داد که در واکنش به شروط جدید ترامپ تاکید کرده است: «این توافق امضا شده و دیگر چیزی برای مذاکره مجدد وجود ندارد.» این منبع سعودی همچنین تصریح کرده که «توییتها نمیتوانند توافقنامههای امضاشده را باطل کنند.»
ردپای اسرائیل و نقش نتانیاهو در تصمیمگیری واشنگتن
پس از تغییر موضع ناگهانی ترامپ، انگشت اتهام بسیاری از ناظران به سمت تلآویو نشانه رفت. دو منبع اسرائیلی به سیانان تایید کردند که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، قصد داشته بر روند این توافق تاثیر بگذارد و ترامپ را فشار دهد تا شرط عادیسازی روابط با تلآویو را حتماً در متن گنجانده یا حداقل پیش شرط قرار دهد. اسرائیل که خود دارای سلاح هستهای است، همواره با هرگونه ترتیبی که به کشورهای عربی اجازه دستیابی به چرخه سوخت و غنیسازی بدهد، به شدت مخالفت کرده است.
اگرچه کاخ سفید بعداً مدعی شد ترامپ و نتانیاهو در آن ساعات مکالمه مستقیمی نداشتهاند، اما فشار لابیها و همسویی موضع جدید ترامپ با خواسته دیرینه اسرائیل، اثرگذاری مستقیم تلآویو بر این عقبنشینی را پررنگ میکند.
ضربه سنگین به اعتبار دیپلماتیک آمریکا
عقبنشینی ناگهانی ترامپ نه تنها مقامهای آمریکایی، بلکه رهبران سعودی را نیز به شدت غافلگیر کرد؛ چرا که محمد بن سلمان پیشتر صراحتاً اعلام کرده بود بدون ایجاد مسیر مشخص برای تشکیل دولت مستقل فلسطینی، روابط با اسرائیل را عادی نخواهد کرد. این آشفتگی درونسازمانی در واشنگتن نشان داد که تصمیمگیریهای کلان در دولت آمریکا تا چه حد تحت تاثیر حواشی رسانهای و فشارهای لحظهای قرار دارد.
۴۲/۴۲
