همشهری - مریم سرخوش: گلیوبلاستوما؛ بدخیمترین تومور مغزی، سالهاست یکی از تلخترین تشخیصهایی است که بیماران و پزشکان با آن روبهرو میشوند.
توموری مهاجم که حتی پس از جراحی، شیمیدرمانی و پرتودرمانی، در بیشتر موارد دوباره بازمیگردد و فرصت کوتاهی برای زندگیکردن به مبتلایان میدهد؛ کمتر از یکسال از زمان عود بیماری.
حالا اما در بیمارستان امام حسین(ع) تهران، رونمایی از نتایج کارآزمایی بالینی فاز یک مطالعهای پزشکی فصل تازهای در درمان این بیماری باز کرده است؛ مطالعه استفاده از ویروس آنکولیتیک؛ ویروسی مهندسیشده که به سیستم ایمنی بدن کمک میکند، سلولهای سرطانی را هدف بگیرد و حذف کند.
روشی که هنوز در معدود کشورهای جهان در مراحل اولیه تحقیق قرار دارد و ایران نیز با پشت سر گذاشتن موفق فاز نخست، وارد مرحله دوم این مطالعه شده است.
بیمارستانی که درمان را فقط در اتاق عمل نمیبیند
علیرضا منافی، رئیس بیمارستان امام حسین(ع)، معتقد است پژوهش زمانی معنا پیدا میکند که مستقیماً به زندگی بیماران گره بخورد.
او در آیین رونمایی از نتایج این طرح مطالعاتی با اشاره به جایگاه بیمارستان امام حسین(ع) میگوید: این مرکز درمانی با ۸۰۰ تخت فعال، یکی از مراکز اصلی درمانی و آموزشی جنوب شرق تهران است و سالانه خدمات گستردهای به میلیونها نفر، بهصورت مستقیم و غیرمستقیم، ارائه میدهد. همین ظرفیت بزرگ درمانی و آموزشی هم بستر مناسبی برای اجرای پژوهشهای نوآورانه فراهم کرده است.
به گفته او، تازهترین دستاورد این مجموعه، اجرای یکی از مهمترین پروژههای زیستفناوری (بایولوژیک) کشور با همکاری شرکتهای دانشبنیان است؛ پژوهشی که نتایج امیدوارکننده فاز نخست آن، راه را برای ادامه مطالعه هموار کرده است.
منافی تاکید میکند: این روش برای درمان یکی از مقاومترین تومورهای مغزی طراحی شده؛ بیماریای که درمانهای رایج تاکنون موفقیت چشمگیری در مهار آن نداشتهاند.
وقتی ویروس، سلول سرطانی را شکار میکند
گلیوبلاستوما از سختترین سرطانهایی است که پزشکان با آن مواجه هستند. اغلب بیماران هم حتی پس از جراحی، شیمیدرمانی و پرتودرمانی، با عود بیماری روبهرو میشوند.
این نکته را حمیدرضا خیاط کاشانی، متخصص جراحی مغز و اعصاب و مجری این کارآزمایی بالینی میگوید و به یک نکته تلخ هم اشاره میکند، این که در ایران میانگین بقای بیماران پس از تشخیص معمولاً کمتر از یکسال است، چون در دنیا هم درمان قطعی برای این بیماری وجود ندارد.
به گفته او، امید تازه از دل فناوریهای زیستی و استفاده از ویروسهای آنکولیتیک شکل گرفته است؛ ویروسهایی که بهطور اختصاصی وارد سلولهای سرطانی میشوند، در آنها تکثیر میکنند و در نهایت سلول تومور را از بین میبرند.
خیاط کاشانی در ادامه بیان میکند: مطالعات مشابه در جهان بسیار محدود است؛ تنها چند پژوهش در آمریکا، اروپا و ژاپن انجام شده و ایران نخستین کشور منطقه است که این مسیر را در قالب کارآزمایی بالینی آغاز کرده است.
او توضیح میدهد که شرکتکنندگان در این مطالعه، بیمارانی بودند که همه درمانهای استاندارد را پشت سر گذاشته و بیماریشان دوباره عود کرده بود. هدف فاز اول هم اثبات درمان نبود؛ بلکه بررسی ایمنی و تعیین دوز مناسب ویروس بود. اما نتایج فراتر از انتظار رقم خورد. در بسیاری از بیماران، تومور کوچک شد یا دیگر رشد نکرد و طول عمر بیماران نیز نسبت به پیشبینیهای معمول به شکل محسوسی افزایش یافت. نتایج فاز نخست حتی نشان داد که این روش عارضه خطرناک یا انتقال ویروس به بیمار یا اطرافیان هم ایجاد نمیکند، چون در محیط پخش نمیشود. در آینده هم میتوان برای برخی سرطانهای مقاوم به درمان مورد استفاده قرار گیرد.
این متخصص البته تأکید میکند که هنوز برای صحبت از درمان قطعی زود است و ادامه میدهد: این نتایج امیدوارکنندهاند، اما نباید انتظار غیرواقعی ایجاد کرد. هنوز مسیر پژوهش ادامه دارد و باید اثربخشی این روش در مطالعات بزرگتر بررسی شود. اما از زمانی که ما این برنامه را انجام میدهیم، عمده بیماران ما زنده هستند. یک اتفاق جالب هم درباره یک بیمار خانم رخ داد که بعد از درمانش بهطور ناخواسته باردار شد و هفته گذشته نوزادش به دنیا آمد. همانطور که گفتم این بیماران بعد از عود بیماری طول عمر ۳ تا ۶ ماه بیشتر ندارند و در این مدت هم دچار عوارض عصبی خیلی شدید میشوند. این نتایج امیدوارکننده است اما به معنی این نیست که ما درمان برای همه بیماران میتوانیم انجام دهیم.
او از آغاز فاز دوم مطالعه نیز خبر میدهد؛ مرحلهای که در آن، پس از جراحی کامل تومور، ویروس طی ۶ نوبت و با دستگاه ویژه مستقیماً به محل تومور تزریق میشود تا اثر درمانی آن دقیقتر ارزیابی شود.
او در پاسخ به سوال همشهری درباره تعداد بیماران در کارازمایی فاز اول بیان کرد: در سه مرحله سه دوز ویروس بررسی میشد و در هر مرحله سه بیمار داشتیم، یعنی ۹ بیمار مورد مطالعه قرار گرفتند. از این ۹ بیمار، سه نفر فوت کردند و ۶ نفر زنده هستند. در ۵ نفر از بیماران هم تومور یا خیلی کوچک شده یا اینکه اصلا رشد نکرده است. از لحاظ بالینی حال آنها خوب هستند. این با توجه به این است که عمر طول این بیماران حدود سه تا شش ماه بود.
از آزمایشگاه تا تخت بیمار
در این مطالعه، پژوهشگران ایرانی ویروسی را بر پایه واکسن سرخک مهندسی کردهاند؛ ویروسی که پس از تزریق، به سلولهای تومور متصل میشود، در آنها تکثیر میکند و سلولهای سرطانی را نابود میسازد. پشت این موفقیت هم بیش از یک دهه پژوهش قرار دارد.
روحالله درستکار، ویروسشناس این طرح، میگوید: مطالعات ساخت این محصول حدود ۱۰ سال پیش در همکاری میان پژوهشگران دانشگاههای علوم پزشکی شهید بهشتی و بقیهالله و یک شرکت دانشبنیان آغاز شد
او ادامه میدهد: ویروسهای مختلفی که در دنیا برای درمان سرطان مطالعه شده بودند بررسی کردیم. مثل آمریکا که از ویروس مرتبط با تبخال استفاده کرده بود. در نهایت به دلیل دسترسی مناسب، ایمنی بالا و تجربه گسترده استفاده از واکسن سرخک، ویروس آنکولیتیک را بهعنوان پایه کار انتخاب کردیم. پس از موفقیت آزمایشهای سلولی و مطالعات حیوانی، نتایج به اندازهای امیدوارکننده بود که امکان ورود به مرحله انسانی فراهم شد.
درستکار به ویژگی مهم این ویروس هم اشاره میکند و میگوید: گاهی سیستم ایمنی، تومور را نمیشناسد اما این محصول قوی است؛ یعنی تحریککنندۀ قوی سیستم ایمنی است. بهمحض اینکه وارد شود، تمام سیستم ایمنی به سمت این ویروس که در داخل است، فراخوان میشود و در نتیجه حذف سلولها اتفاق میافتد.
به گفته این ویروسشناس برخلاف داروهای شیمیدرمانی که پس از مدتی در بدن تجزیه میشوند، این یک محصول زنده و هوشمند است؛ تا زمانی که سلول سرطانی وجود داشته باشد، آن را پیدا میکند، در آن تکثیر میشود و با کمک سیستم ایمنی، روند نابودی تومور را ادامه میدهد.
او معتقد است این فناوری میتواند در آینده برای درمان بسیاری از سرطانهای مقاوم به درمان نیز کاربرد داشته باشد.
مادری که دوباره زندگی را در آغوش گرفت
در میان بیماران شرکتکننده در این کارآزمایی بالینی یک نفر شرایط عجیبی دارد. نامش مریم است؛ زنی که چند سال پیش، تشنج ناگهانی مسیر زندگیاش را تغییر داد. سال ۱۳۹۷ پزشکان به او گفتند گلیوبلاستوما دارد. یک بار جراحی شد، اما بیماری بازگشت. دوباره جراحی، شیمیدرمانی و پرتودرمانی را پشت سر گذاشت، اما تومور هر بار سرسختتر از قبل برمیگشت.
او میگوید: «کمکم احساس میکردم دیگر راهی نمانده است. هر روز با فکر پایان زندگی بیدار میشدم. حتی تصمیم گرفته بودم برای اینکه شاید فرصتی برای ادامه زندگی پیدا کنم، نیمکره مغزم را در بیمارستان نمازی شیراز بردارم.»
اما در همان روزها، پیشنهادی همه چیز را تغییر داد؛ شرکت در نخستین کارآزمایی بالینی استفاده از ویروس آنکولیتیک.
او در توضیح بیشتر میگوید: «دکتر خیاط کاشانی این پیشنهاد را به من داد و قبول کردم؛ آخرین امیدم بود. درمان شروع شد و کمکم نتیجهها امیدوارکننده شد. در این میان ناخواسته باردار هم شدم؛ اتفاقی که هیچوقت تصورش را هم نمیکردم.»
حالا چند روزی است نوزاد مریم به دنیا آمده و با لبخندی که سختی سالهای گذشته را پنهان میکند، میگوید: «امروز هم من به زندگی برگشتهام و هم فرزندم تازه زندگی را آغاز کرده است. آخرین تصویربرداریها هم نشان میدهد دیگر اثری از تومور وجود ندارد. وقتی دخترم را بغل میکنم، احساس میکنم هر دوی ما دوباره متولد شدهایم.»
***
شاید هنوز برای آنکه این روش را «درمان قطعی» بنامیم زود باشد؛ اما همین که در روزهایی که خبرهای تلخ، بیشتر از خبرهای خوب شنیده میشوند، پزشکی ایران توانسته روزنهای از امید را پیش روی بیمارانی بگشاید که زمانی هیچ افقی برایشان متصور نبود، خود اتفاقی است که ارزش روایت شدن دارد.
