تیتربرتر: زیگورات چغازنبیل بخشی از باقی مانده های شهر باستانی دوراونتاش می باشد که جامعه ی بین المللی برای حفظ آن ارزش بسیاری قائل می باشد، طبق نظریه خاورشناسان و باستان شناسان این زیگورات اولین ساختمان مذهبی ایران بوده است.به طور کلی زیگورات ها مهم ترین بناهای هردورانی بوده است که در ساخت آن از بهترین مصالح استفاده می شد، تعداد این زیگورات کم نیست اما قطعا بهترین و سالم ترین آنها زیگورات چغازنبیل شوش است.زیگورات چغازنبیل یکی از جاهای دیدنی خوزستان می باشد که مقصد گردشگری و ایرانگردی علاقمندان به آثار تاریخی است.

زیگورات چیست؟

زیگورات در لغت به معنی مکان مرتفع و بلند است. زیگورات، معبدهایی بوده که 2500 تا 4200 سال پیش، حکومت‌های آسیای غربی برای عبادت می‌ساخته‌اند. در آن زمان معتقد بودند که خدایان حافظ و نگهبان شهراند. در حکومت عیلامیان، خدای اینشوشیناک را محافظ شهر خود می‌دانستند و برای عبادت او این بنا را ساخته بودند. این بناها به صورت چندطبقه، روی تپه‌های مرتفع برای نزدیکی به خدایان و از خشت و آجر گلی ساخته می‌شده. ویژگی خاص این معابد کوچک بودن هر طبقه نسبت به طبقه قبلی‌اش است. به‌طوری‌که از هر طرف به شکل پلکان دیده‌می‌شوند. در زیگورات‌ها مجسمه خدایان را نگه می‌داشتند و مراسم مذهبی‌شان را برگزار می‌کردند. در زبان اکدی به آن «زیقورتو»، در زبان سومری «زیقورات» و عیلامی‌ها به آن «زیقورتو» می‌گویند. در ایران به دلیل مقالات رومن گیرشمن، باستان‌شناس فرانسوی کاشف این بنا، به آن «زیگورات» می‌گویند. در واقع کلمه «زیگورات» از فعل «زیگورو» به معنی «بلند و برافراشته شدن» گرفته شده است.

تاریخچه زیگورات

زیگورات چغازنبیل به دستور اونتاش ناپیراش پادشاه بزرگ عیلام باستان و برای ستایش ایزد اینشوشیناک الهه نگهبان شوش از دوران باستان ساخته شده است که کاربرد این بنا در آن دوران فضایی برای نگهبانان شهر شوش بوده است که در حمله ی سپاه آشور به ویران شده است و در زیر خاک مدفون شده بود. این بنا به عنوان یکی از حیرت آورترین و مهم ترین آثار تاریخی ایران در فهرست آثار ملی ایران و جهان ثبت شده است.

موقعیت جغرافیایی

زیگورات چغازنبیل در استان خوزستان و در شهر شوش و قسمت جنوب غربی کشورمان واقع شده است، حدود 40 کیلومتری جنوب شرقی شهر شوش و 35 کیلومتری غرب شهر شوشتر قرار گرفته است.از آنجایی که طبق تقسیمات کشوری رودخانه دز مرز بین دوشهرستان شوشتر و شوش می باشد زیگورات چغازنبیل درست در بخش تقسیمات شهر شوش قرار گرفته است.

بیشتر بخوانید:

اولین جاذبه گردشگری مذهبی ایران کجاست

معبد چغازنبیل در جنوب غربی ایران، در شهرستان شوشِ استان خوزستان، و در نزدیکی منطقه باستانی هفت تپه واقع شده است. این سازه در ۳۵ کیلومتری غرب شهر باستانی شوشتر و ۴۰ کیلومتری جنوب شرقی شهر باستانی شوش قرار دارد و به دلیل واقع شدن در غرب رودخانه دز ( مرز این دو شهرستان ) جزء شهرستان شوش محسوب می شود. دوراونتاش از راهی انحرافی در جاده شوش به اهواز، و همچنین از جاده شوشتر به هفت تپه ( جاده کشت و صنعت کارون ) قابل دسترسی است.

شهر مذهبی اونتاش

زیگورات چغازنبیل نمونه ای از هنر ایلامی است .این بنا در سال 1933 توسط براون افسر زلاندی کشف شد و توسط هیات گیرشمن در سالهای 1951 تا 1962 به طور کامل از زیر خاک بیرون آمد.زیگورات در مرکز شهر دور-اونتاش قرار داشت که در سال 640 پ میلاد به فرمان آشور بانی پال در جنگ با هومبان هالتاش آخرین شاه ایلام ویران شد.این شهردارای دو حصاربوده که درون حصار داخلی بخش آیینی قرار داشته ودارای هفت دروازه بوده است.جلوی پلکان جنوب شرقی هم هفت ردیف قربانگاه قرار دارد و احتمالا عدد 7 مقدس بوده است . دروازه جنوب شرقی با قیر بندکشی شده است و بر آن به وضوح رد ارابه دیده میشود. این دروازه محل عبور ارابه ها بوده.6 دروازه دیگر از راههای سنگفرشی به زیگورات میرسیده اند.

تصفیه خانه آب رودخانه

آبرسانی به چغازنبیل یکی از شگفتیهای این معبد است. رود دز از نزدیکی چغازنبیل میگذرد ولی به دلیل اینکه این رود سطح دشت را فرسایش داده و بستر رودخانه در سطح پایین تری از سطح دشت است - در برخی مکانها 60 متر پایین تر - امکان استفاده از آب این رود برای اهالی منطقه وجود نداشت. بنابراین شاه ایلامی اونتش-نپیریشه دستور به ساخت کانالی به طول 45 کیلومتر می دهد تا آب رود کرخه را که هم سطح زمین چغازنبیل بوده‌، به چغازنبیل برسانند. این آب پس از اینکه از هفت تپه عبور می کند به چغازنبیل می رسد ولی به دلیل اینکه آب کرخه پس از گذر از دشت خوزستان گل آلود است آب را در حوضچه های ته نشینی بزرگ و کوچکی می ریخته اند و با گذر از تنبوشه ها و استفاده از قوانین منسوب به فیثاغورث ، آب را تصفیه کرده و گل آنرا جدا می کردند. شاید این یکی از قدیمی ترین تصفیه خانه های آب ایران باشد.

معماری دقیق و منحصر‌به‌فرد چغازنبیل

مهندسی ضد‌زلزله و سیل

زیگورات چغازنبیل یکی از معجزه‌های هنر معماری ایران به حساب می‌آید. درباره روش ساخت این بنا هنوز هم اطلاعات دقیقی در دست نیست. فقط این را می‌دانیم که ساخت زیگورات در دو مرحله انجام شده است. ابتدا یک شالوده بسیار بزرگ برای ساخت این معبد عظیم در نظر گرفتند. سپس طبقات مختلف را بر روی آن قرار دادند. این شالوده پس از 4هزار سال، هنوز هم پابرجا باقی مانده است. در این بنای خشتی خبری از جک‌های هیدرولیک ضدزلزله ژاپنی‌ها نیست؛ اما پس از صدها زلزله مهیب، هنوز هم آسیب جدی به آن وارد نشده است. این مسئله را می‌توان جزء اسرار عجیب مهندسی زیگورات چغازنبیل دانست. در آن دوران فقط از مصالح طبیعی همانند قیر، گچ، سنگ و چوب استفاده می‌کردند. با وجود این، زیگورات هزاران برابر مقاوم‌تر از ساختمان‌های امروزی است.

همچنین چغازنبیل در کنار رودخانه دز قرار داشت. این مسئله علاوه‌بر افزایش رطوبت هوا و خاک، معابد را در معرض سیل نیز قرار می‌داد. با وجود آنکه هنوز هم آب‌راه‌های این شهر مذهبی به‌صورت کامل کشف نشده است؛ اما بسیاری بر این باور هستند که در گذشته در این شهر سیستم کانال‌کشی بسیار حرفه‌ای وجود داشت. همه این‌ها را می‌توان نتیجه هنر و دانش ایرانیان دانست.

سازه‌های آبی هوشمند

زیگورات دارای ناودان بوده است. در بخش‌های مختلف زیگورات چغازنبیل از ناودان‌هایی سفالی استفاده کرده بودند. این ناودان‌ها آب باران را به بیرون هدایت می‌کردند. به این ترتیب آب باران به زیگورات آسیبی وارد نمی‌کرد. در هر‌یک از دیوارهای طبقه اول زیگورات، چهار ناودان وجود دارد. این ناودان‌ها مسیری مهندسی‌شده داشتند. آب این ناودان‌ها در نهایت به‌سمت یک سطح صاف هدایت می‌شد.

از آنجا نیز با کمک آبراهی سرپوشیده، آب را به مکان دیگری منتقل می‌کردند. متأسفانه این سیستم آسیب بسیاری دیده است؛ اما احتمالاً آب باران در نهایت از ناودان به‌سمت چاه‌های داخل حیاط هدایت می‌شد. در هر سمت طبقه دوم نیز دو ناودان به چشم می‌خورد. این ناودان‌ها به آبراه طبقه اول متصل می‌شدند. برای عایق‌سازی این آبراه‌ها و ناودان‌ها، از قیر و گچ استفاده شده است. بد نیست بدانید حتی در برخی قسمت‌ها برای اینکه از سقوط عمودی جلوگیری شود، مسیر را به‌صورت پلکانی طراحی کرده‌اند.

نقشه‌کشی دقیق و مهندسی

جالب است بدانید حدود 4هزار سال پیش، مهندسان و سازندگان این بنا، برای ساخت زیگورات یک نقشه مهندسی کامل داشتند. در وهله اول اینکه محل ساخت چغازنبیل زیگورات خوزستان با دقت بسیاری انتخاب شده است. این معبد را در نزدیکی رودخانه بنا کردند تا بتوانند به‌راحتی از آب رود استفاده کنند. هوای این منطقه بسیار مطلوب است. همچنین در گذشته این منطقه در نزدیکی شهر باستانی و مهم شوش قرار داشت. در ضمن زیگورات چغازنبیل خوزستان را روی تپه‌ای مرتفع بنا کرده‌اند. به این ترتیب از بروز سیلاب جلوگیری می‌شد. علاوه‌بر آن، دیوارهای بزرگ و قطور زیگورات، در مقابل سیلاب از آن مراقبت می‌کردند.

کتیبه های چغازنبیل

دورتادور زیگورات به هر آجری که نگاه کنید، شاهد نوشته‌ای حکاکی‌شده خواهید بود. گویا سازندگان و مسئولان آن دوران تلاش داشتند تا نامه‌ای از خود به آیندگان برسانند. به‌صورت کلی در زیگورات چغازنبیل خوزستان، هزاران کتیبه و آجرنوشته مختلف وجود دارد. تا به امروز در این شهر باستانی حدود ۶هزار و ۵۰۰ قطعه آجرنوشته و کتیبه مختلف یافت شده است. باستان‌شناسان نام قدیم این شهر، سازنده و نوع مصالح استفاده‌شده در آن را از روی همین کتیبه‌ها متوجه شده‌اند. همه این آثار به زبان سنتی عیلامی هستند. در ادامه ترجمه متن یکی از کتیبه‌ها را به شما عزیزان ارائه خواهیم داد:

«من اونتاش نپیریشا با آجرهای طلایی رنگ، نقره‌ای رنگ، سنگ‌های عقیق سیاه، سنگ‌های سفید و سنگ‌های… این معبد مطبق را ساختم و به خدایان نپیریشا و این‌شوشینیک از محله مقدس هدیه کردم. کسی که آن را ویران کند و کسی که آجرهای آن را منهدم کند، کسی که طلا و نقره‌اش را، سنگ‌های عقیق سیاه، سنگ‌های سفید و سنگ‌های… و آجرهایش را بر دارد و به محل دیگری ببرد، باشد که نفرین خدایان محله مقدس نپیریشا، اینشوشینک و کریریشا بر سرش نازل شود و باشد که نسل او در زیر خورشید برچیده شود.»

ویژگی‌های معبد چغازنبیل چیست؟

همانطور که گفته شد اونتاش گال دستور ساخت شهر این مذهبی را داده بود. در میانه این شهر و مرتفع‌ترین جای آن، معبد چغازنبیل قرار داشت. ارتفاع اولیه آن ۵۲ متر در ۵ طبقه بوده است. اما امروزه تنها ۲۵ متر و ۲ طبقه و نیم از آن باقی‌مانده است. زیربنای معبد چغازنبیل مربعی با اضلاع حدودا 105 در 105 است، که دورش را حصارهای دایره‌ای پوشانده است.

عدد چهار در آن زمان به‌عنوان عددی مقدس در معماری به‌کار می‌رفته است. چهار معانی مختلفی مانند چهار جهت اصلی، چهار فصل سال، اضلاع مربع، بازوان صلیب، چهار عنصر، چها رستون عالم، چهار منزل قمر، چهار مزاج، چهار بهشت و... داشته است. همچنین روی تمامی آجرهای معبد متن یکسانی به خط میخی نوشته شده که نام پادشاه و هدف او از ساخت این معبد را بیان کرده اند.

تفاوت بزرگ این معبد با دیگر زیگورات‌های کشف شده از آن زمان، در پایه‌های هر طبقه آن است. به این ترتیب که طبقات زیگورات‌های بین‌النهرین روی هم ساخته شده‌اند اما طبقات معبد چغازنبیل شوش، هر یک از روی زمین و به‌صورت مجزا ایجاد شده‌اند. به‌جز طبقه اول و پنجم، تمام طبقات را با خشت پر کرده بودند. طبقه پنجم، محل قرار دادن بت‌ها بوده است.