شهرستان نهبندان به دلیل مجاورت با کویر، دشتی نسبتاً وسیع واقع شده‌است. از نظر ناهمواری این شهرستان در شمال مشتمل بر ارتفاعاتی است که قلل آن به ۲۵۰۰ متر می‌رسد کوه سرخ – کوه بیدمشک – کوه بوبک از جمله این ارتفاعات است. در بخش غربی شهرستان نیز شاهکوه که بلندترین نقطه آن ۳۷۳۲ متر ارتفاع دارد واقع گردیده‌است. بقیه سطح شهرستان مشتمل بر دشت‌های هموار نظیر سرچاهشو، سهل آباد، چاهداشی، دهسلم و نهبندان می‌باشد که ارتفاع این دشت‌ها حدود ۱۰۰۰ متر از سطح دریاست به‌طور کلی جهت شیب در شهرستان نهبندان از جنوب و جنوب غربی بوده به‌طوری‌که در قسمت شرقی و جنوب شرقی به دشت سیستان و در جنوب و جنوب غربی به بیابان لوت منتهی می‌گردد.
در جهت جنوب غربی – جنوب شرقی ارتفاعات شرق دشت سهل آباد (کوه آتشکده با۲۱۵۹ متر) واقع شده که در نهایت به کوه بهاران می‌پیوندد. یک رشته ارتفاعات در جهت شمال غرب – جنوب شرق (کوه سناجان با ۲۰۱۲ متر) است که در غرب دشت سهل آباد واقع گردیده و به ارتفاعات کوه هاری که بلندترین نقطه متر ارتفاع دارد می‌پیوندد. شهرستان نهبندان از شمال به کوههای کم ارتفاع بهاران محدود می‌شود این کوه‌ها در شمال دشت سهل آباد و چاهدراز واقع گردیده و مشجرترین کوههای شهرستان هستند.
تاریخچه شهر
جغرافی نویسان قدیم عرب شهر «نه» یا «نیه» را از شهرهای سیستان شمرده‌اند چنانچه در بخشی از کتاب تاریخ یعقوبی که مربوط به وقایع قرن دوم هجری است آمده جمعی دعوت هاشمیون را لبیک گفته و بر حکومت وقت شوریدند برای سرکوبی انقلابیون در منطقه سیستان، شهر نه محلی بود که برای استراحت و مرکز پشتیبانی مورد استفاده قرار گرفت. این واقعه در سال ۱۱۱ هجری قمری اتفاق افتاد.
ابن حوقل در قرن چهارم در کتاب (صوره الارض) دربارهٔ مسافت‌های سیستان می‌نویسد: از سیستان به جزأ سه منزل و فاصله فره و قرنین دو منزل و فاصله نه و فره یک منزل بزرگ است و این دو به روی یکدیگر و در سمت بیابان اند «نه» را در گذشته به فاصله کمی در باختر دریاچه زره (نام ولایتی در سیستان) در مرکز قهستان و بر لب کویر بزرگ دانسته‌اند. یاقوت و حمدالله مستوفی و مقدسی نیز اسم نه را برده‌اند. توصیف مقدسی در قرن چهارم از «نه» چنین است: «نه» باروئی دارد که جامع در آن است ساختمان‌هایش از گل است و بیشتر آبشان از کاریزهاست.
حمدالله مستوفی «نه» را از اقلیم سوم می‌داند و می‌گوید: ربع نیشابور است دور چند شهر است هوایش اکثر معدل است. بعد از خرابیش اردشیر بابکان در مغاره شهر «نه» بساخت و آن را «نه» اردشیر نام نهاد. شاپور ابن اردشیر حاکم خراسان بود از پدر آن شهر بخواست. اردشیر مضایقه کرد و گفت: تو نیز یکی بساز شاپور غیرت کرد و نیشابور ساخت و آن را نه شاپور نام کرد که به مرور ایام نیشابور شد.
بیشتر بخوانید:کازرون، میراث ساسانیان
پیشینه «نه» که خاراکسی به وجود آن در زمان اسکندر مقدونی (۳۵۶–۳۲۳ قبل از میلاد) اشاره می‌کند حدوداً ۲۴ قرن سابقه تاریخی دارد. این ناحیه کویری سرزمینی نسبتاً خشک و کم اب و علف به حساب می‌آید که آب اغلب قناتهای آن کمی شور و مانع رشد غلات و سایر نباتات می‌شود. اما این شرایط خاص کویری سبب شده‌اند که از دستبرد و هجوم بیگانگان، تا حدودی در امان بماند. تاریخ ایران بر اساس روایات داستانی تا اسکندر مقدونی پیش می‌آید و برخی پیدایش اسکندر و فتوحات او را حد نهایی تاریخ شرق قدیم تصور می‌کنند. پس از آن سلسله ساسانی در دنبال نتاریخ داستانی رخ می‌نماید اما از زمان اسکندر تا اردشیر ساسانی هم که ظاهراً بانی شهر «نه» بوده‌است تاریخ چهره چندان روشنی ندارد. اگر چه همین تاریخ به آبادانی نه در دوران اسکندر گواهی می‌دهد.
محصولات شهر
از محصولات کشاورزی شهرستان نهبندان می‌توان به عنّاب، خرما، پسته، زعفران، زرشک، انار و… اشاره نمود. محصول ارزشمند نهبندان سنگ آن است؛ چه سنگهای قیمتی معدن قلعه زری و چه سنگهای زیبای گرانیت سیاه و سفید آن که بسیار هم مقاوم هستند
از سنگهای نهبندان برای سنگ‌فرش صحن‌های حرم علی ابن ابی طالب در نجف نیز استفاده شده‌است.
مکانهای گردشگری
نهنبندان جاذبه های گردشگری فراوان ولی کمتر شناخته شده ای دارد که در این مقاله به آن می پردازیم.
سد شوسف
سد شوسف در فاصله ۳۸ کیلومتری شمال شهرستان نهبندان واقع شده است. آبشار هنگر در بالادست سد شوسف واقع شده است.
تالاب کجی نمکزار
تالاب کجی نمکزار در شمال‌غربی روستای چاه دراز و در ۷۵ کیلومتری شهرستان نهبندان قرار دارد. با ۲۲۷۶۵ هکتار وسعت، این تالاب از پدیده‌های منحصر‌به‌‌فرد در شرق کشور به‌شمار می‌رود. با توجه به آبگیری خوب تالاب، در سال حدود ۵۰۰۰ گونه از پرندگان آبزی و کنار آبزی از قبیل مرغابی سرسبز و فلامینگو به این تالاب مهاجرت می‌کنند. از پرندگان بومی منطقه می‌توان به زاغ بور، هوبره و عقاب طلایی و از خزندگان به مار قیطانی، مار شتری، مار پلنگی و تیر مار و بزمجه بیابانی اشاره کرد. حاشیه تالاب نیز زیستگاه ۱۴ گونه پستاندار از قبیل خرگوش، روباه، کفتار، گرگ، پایکا، پامسواکی، زرده‌بر و تشی است. آب تالاب به واسطه املاح معدنی موجود در آن خواص درمانی بسیاری برای بیماری‌هایی نظیر آرتروز، رماتیسم و بیماری‌های مفاصل دارد.
آسیاب‌های بادی
آسیاب‌های بادی نهبندان در دو طبقه ساخته شده‌اند. طبقه فوقانی به بزرگ‌ترین قطعات آسیاب اختصاص داشته و طبق هم‌کف نیز شامل انبارهای نگهداری آرد و گندم بوده است. در طراحی بنای این آسیاب‌ها از نقشه آسبادهای سیستان استفاده کرده‌اند و به‌دلیل نوع کاربری خود، فاقد تزیینات و کاملا ساده هستند.
قلعه نهبندان
قلعه نهبندان از جمله آثار به جامانده تاریخی در خراسان جنوبیِ که قدمتش به دوران اشکانیان میرسه و به گفته عده ای از صاحب نظران محل شهر باستانی «نه» نیز آن جا بوده. در این قلعه سفالهایی وجود داره که به لحاظ شکل ظاهری و رنگ آمیزی شباهت زیادی به سفالهای دوره اشکانی دارن. البته وجود سفالهای دوره صفویه در قلعه حکایت از این داره که این قلعه تا دوران صفویه نیز مورد استفاده واقع میشده.
بیشتر بخوانید:«بانه» نگین کردستان
قلعه نهبندان که امروزه تپه مدوری به ارتفاع 20 متر و قطر 300متر را تشکیل میده، به وسیله حصار بلند و عریضی محصور گردیده و برجهای متعددی نیزاین قله رو در بر گرفته. مرتفع ترین بخش قلعه رو سمت شرقی تشکیل میده که از قرار معلوم جایگاه کهنه تر یا ارگ شهر بوده. در سمت جنوب قلعه آثار دروازهای دیده میشه که نشون میده این قلعه در دوران آبادانی و رونق احتمالاً دارای دروازه های دیگری نیز بوده.
کوهای منیاتوری
این کوه های زیبا از نوع رسوبی هستند و به علت فرسایش سریع در برابر باد و باران به شکل دندانه دندانه و پر از لبه ها و چاک های مکرر در آمده اند که بومیان این منطقه به سبب شکل غیر عادیشان، از آنها با عنوان کوههای “مریخی یا مینیاتوری ” نیز یاد می کنند.
آبشار گنده آب
این آبشار در استان خراسان جنوبی، شهرستان نهبندان، بخش شوسف، منطقه چاهدراز قرار گرفته و دارای طبیعت بسیار زیبا و دیدنی است. نامگذاری آن به گنده گاو به این دلیل است که در زمان های قدیم مردم این منطقه گله های گاو خود را برای چرا به این منطقه می فرستادند و این گاو ها به علت بیماری ناشی از مصرف آب آبشار تلف می شدند. در اثر فساد لاشه ها بوی متعفنی منطقه را فرا میگرفته از این روی نام گنده گاو به آن داده شده است. همچنین دلیل نامگذاری به گنده آب وجود گوگرد فراوان در آب است که علاوه بر بوی بد دارای مزه بسیار تلخی نیز هست و در صورت شرب باعث ایجاد مسمویت خواهد شد.
