تیتربرتر، میدان مشترک آزادگان درغرب کارون، یکی از مهمترین طرحهای توسعهای صنعت نفت و از میدانهایی است که اهمیت آن فراتر از میزان تولید روزانه نفت تعریف میشود. موقعیت مرزی میدان، ظرفیت بالای تولید، ضرورت صیانت از منابع مشترک و پیچیدگی توسعه یک مخزن بزرگ، آزادگان را به یکی از پروژههای شاخص صنعت نفت برای افزایش تولید، بهکارگیری فناوری و استفاده از ظرفیتهای داخلی تبدیل کرده است.
آزادگان در مجاورت مرز عراق و حدود ۸۰ کیلومتری غرب اهواز قرار دارد و توسعه آن سالهاست در کانون برنامههای صنعت نفت قرار گرفته است. اکنون رویکرد توسعه این میدان بهسمت یکپارچهسازی آزادگان شمالی و جنوبی حرکت کرده؛ رویکردی که قرار است توسعه بخشهای مختلف میدان را در قالب برنامهای منسجم دنبال کند و ظرفیتهای مطالعاتی، مهندسی و اجرایی موجود را در مسیر هدفی مشترک قرار دهد.
یک هدف بزرگ؛ ۵۵۰ هزار بشکه در روز
تصویر آینده آزادگان با یک عدد مهم ترسیم میشود: ۵۵۰ هزار بشکه نفت خام در روز.
براساس هدفگذاری انجامشده، تولید میدان باید از روزانه ۲۰۵ هزار بشکه به ۵۵۰ هزار بشکه افزایش یابد؛ یعنی افزایش تولید ۳۴۵ هزار بشکه در روز. این افزایش برای یک دوره هشتساله هدفگذاری شده است.
رسیدن به چنین ظرفیتی، صرفاً به معنای حفر چاههای بیشتر نیست. توسعه یک میدان در این مقیاس، زنجیرهای از فعالیتها را به یکدیگر متصل میکند؛ از شناخت و مدیریت مخزن و طراحی مهندسی گرفته تا حفاری، تکمیل چاهها، تأمین کالا، توسعه تأسیسات و مدیریت تولید.
از همین رو، توسعه یکپارچه آزادگان را باید برنامهای فراتر از یک پروژه افزایش تولید دانست؛ برنامهای که قرار است ظرفیتهای مختلف میدان را در یک مسیر مشترک قرار دهد.
توسعه یکپارچه؛ پاسخ به پیچیدگی میدان
یکی از ویژگیهای مهم مسیر جدید توسعه آزادگان، اجرای طرح بهصورت یکپارچه برای بخشهای شمالی و جنوبی میدان است. چنین رویکردی امکان هماهنگی بیشتر میان مطالعات، طراحی، تأمین کالا و فعالیتهای اجرایی را فراهم میکند و میتواند از پراکندگی تصمیمها و دوبارهکاری در مراحل مختلف توسعه بکاهد.
براساس اطلاعات موجود، پروژه در مرحله مطالعات، طراحی مهندسی و خرید قرار دارد و فعالیتهای مقدماتی آن نیز ادامه داشته است.
این مرحله اگرچه هنوز به معنای ورود کامل پروژه به عملیات میدانی نیست، اما بخش مهمی از مسیر توسعه را شکل میدهد؛ زیرا تصمیمهایی که در مطالعات و طراحی گرفته میشوند، مستقیماً بر هزینه، زمان اجرا، انتخاب فناوری و میزان تولید نهایی اثر میگذارند.
در پروژهای با چنین ابعادی، سرعت نیز در این مرحله اهمیت دارد. هرچه مطالعات، طراحی و تأمین کالا منسجمتر و سریعتر پیش برود، امکان ورود به مراحل اجرایی با آمادگی بیشتری فراهم خواهد شد.
فناوری برای عبور از محدودیتهای مخزن و تحریم
آزادگان برای رسیدن به هدف تولید خود به فناوری نیاز دارد؛ نهفقط برای انجام عملیات، بلکه برای افزایش بهرهوری از مخزن. در این پروژه به استفاده از فناوریهای روز دنیا بهویژه در زمینه افزایش ضریب بازیافت و کاهش هزینههای حفاری و توسعه توجه شده است.
این موضوع در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکند که توسعه میدان باید در محیطی انجام شود که محدودیتهای ناشی از تحریم نیز بر دسترسی به برخی فناوریها و تجهیزات اثرگذار است. بنابراین، استفاده از فناوریهای نو و همزمان طراحی راهکارهایی برای تأمین نیازهای فناورانه پروژه، بخشی از معادله توسعه آزادگان است.
در برخی طرحهای توسعهای این میدان نیز استفاده گسترده از سامانههای فرازآوری مصنوعی و پمپهای درونچاهی (ESP) در نظر گرفته شده است؛ فناوریهایی که میتوانند به افزایش تولید و پایداری برداشت از چاهها کمک کنند.
درواقع، فناوری در آزادگان قرار نیست صرفاً به پروژه سرعت بدهد؛ هدف اصلی آن، برداشت بیشتر و پایدارتر از مخزن با هزینه و ریسک کمتر است.
وقتی ساخت داخل بخشی از راهبرد توسعه میشود
در کنار فناوری، ظرفیت داخلی نیز یکی از پایههای توسعه آزادگان است.
استفاده از شرکتهای دانشبنیان، سازندگان داخلی و ظرفیت فنی کشور در این پروژه مورد تأکید قرار گرفته است. این رویکرد هم در حوزه دانش فنی و هم در تأمین بخشی از تجهیزات دنبال میشود.
تجهیزاتی مانند لولههای جدار چاهی، تجهیزات سرچاهی و برخی اقلام راهبردی، از بخشهایی هستند که به ظرفیت سازندگان ایرانی در تأمین آنها توجه شده است.
برای پروژهای که هدف آن افزایش ۳۴۵ هزار بشکهای تولید روزانه است، این موضوع فقط یک سیاست حمایتی از ساخت داخل نیست. هرچه سهم توان داخلی در زنجیره تأمین بیشتر شود، ظرفیت صنعتی کشور نیز همزمان با اجرای پروژه توسعه پیدا میکند.
به این ترتیب، آزادگان میتواند در کنار افزایش تولید نفت، به بستری برای تقویت شرکتهای ایرانی در حوزههای مهندسی، ساخت تجهیزات و فناوریهای مورد نیاز صنعت نفت تبدیل شود.
پروژهای با ابعاد ۱۰ میلیارد دلار
ابعاد سرمایهگذاری آزادگان، خود گویای پیچیدگی این طرح است. سرمایهگذاری حدود ۱۰ میلیارد دلار برای پروژهای در این مقیاس، به معنای آن است که مدیریت زمان، هزینه، منابع انسانی و زنجیره تأمین باید با دقت زیادی انجام شود.
در چنین پروژهای، ساختار اجرایی نمیتواند کند و چندلایه باشد. هماهنگی میان ارکان مختلف، تصمیمگیری بهموقع و حضور نیروهای متخصص، بخشی از الزامات پیشبرد طرح است.
از سوی دیگر، تجربه پروژههای بزرگ نفتی نشان میدهد که تأخیر در تأمین کالا یا تصمیمگیری در یک بخش میتواند بخشهای دیگر را نیز تحتتأثیر قرار دهد. بنابراین، چابکی ساختار اجرایی و هماهنگی میان پیمانکار و مجموعه صنعت نفت، در آزادگان اهمیت ویژهای پیدا میکند.
توسعه در مجاورت هورالعظیم
آزادگان فقط یک پروژه زیرزمینی نیست؛ عملیات توسعه آن با محیط پیرامونی نیز ارتباط مستقیم دارد.
مجاورت میدان با تالاب هورالعظیم، ضرورت توجه به ملاحظات محیط زیستی را در تمامی مراحل توسعه افزایش میدهد. از همین رو، استفاده از فناوریهایی که امکان افزایش حفاری افقی و کاهش تعداد تأسیسات سطحی را فراهم میکنند، یکی از راهکارهای مورد توجه در این پروژه است.
در کنار آن، به استفاده از حفاری خوشهای، مدیریت پسماندها و پایش مستمر محیط زیست نیز در برنامههای توسعهای میدان توجه شده است. این رویکرد نشان میدهد در توسعه آزادگان، افزایش تولید قرار نیست جدا از الزامات محیط زیستی دنبال شود؛ بلکه انتخاب فناوری و شیوه اجرای عملیات باید همزمان پاسخگوی اهداف تولیدی و الزامات محیط پیرامونی باشد.
آزمون یکپارچه برای توسعه میدانهای مشترک
آزادگان درنهایت یک پروژه با یک خروجی مشخص نیست. این میدان مجموعهای از مسائل صنعت نفت را در یک نقطه کنار هم قرار داده است: میدان مشترک، افزایش تولید، مدیریت مخزن، فناوری، تحریم، تأمین مالی، ساخت داخل و محیط زیست.
هدفگذاری افزایش تولید از ۲۰۵ هزار به ۵۵۰ هزار بشکه در روز، چشمانداز بزرگی برای این میدان ترسیم کرده است؛ اما ارزش واقعی پروژه زمانی آشکار میشود که این افزایش تولید با برداشت پایدار، افزایش ضریب بازیافت و صیانت از منابع مشترک همراه باشد.
به همین دلیل، توسعه آزادگان را میتوان یکی از مهمترین آزمونهای صنعت نفت در اجرای یک پروژه بزرگ و یکپارچه دانست؛ پروژهای که در آن موفقیت تنها با میزان تولید سنجیده نمیشود، بلکه سرعت و کیفیت توسعه، میزان استفاده از توان داخلی، بهکارگیری فناوری و رعایت الزامات محیط زیستی نیز بخشی از کارنامه آن خواهد بود.
استفاده از فناوریهای نو، توسعه توان سازندگان و شرکتهای دانشبنیان داخلی، ایجاد ظرفیت برای انتقال دانش فنی و توجه به ملاحظات محیط زیستی، ابعاد دیگری از این پروژه را شکل میدهد.
به این ترتیب، آزادگان را میتوان یکی از مهمترین آزمونهای صنعت نفت برای اجرای یک پروژه بزرگ و یکپارچه دانست؛ پروژهای که موفقیت آن در گرو هماهنگی میان افزایش تولید، مدیریت مخزن، فناوری، توان داخلی، تأمین مالی و الزامات محیط زیستی است.
اگر این مسیر با سرعت و انسجام مورد نیاز دنبال شود، آزادگان میتواند افزونبر افزایش برداشت از یکی از مهمترین میدانهای مشترک کشور، تجربهای قابل اتکا برای توسعه دیگر میدانهای بزرگ و مشترک نفتی نیز به جا بگذارد.
اگر این مجموعه عوامل در یک مسیر هماهنگ حرکت کند، آزادگان میتواند از یک میدان بزرگ نفتی به الگویی برای توسعه میدانهای مشترک تبدیل شود؛ الگویی که در آن افزایش تولید، فناوری، توان داخلی و صیانت از منابع ملی در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
فرزانه اسماعیلزاده